Onderzoek maatwerk en financiële voorzieningen in het hoger onderwijs

Onderzoeksbureau AEF onderzocht, in opdracht van het ministerie van OCW, de stand van zaken rondom maatwerk- en financiële voorzieningen van onderwijsinstellingen in het hoger onderwijs.

In het hbo/wo geldt dat elke student, ongeacht ondersteuningsbehoefte, de kans moet krijgen om te studeren. Om dit mogelijk te maken bestaan maatwerkvoorzieningen, zoals aanpassingen in onderwijs en tentaminering, en financiële voorzieningen, zoals de voorziening Prestatiebeurs van DUO en het Studentenondersteuningsfonds (StOF) van onderwijsinstellingen.

Het onderzoek laat zien dat onderwijsinstellingen hun wettelijke taken goed uitvoeren, maar dat er grote verschillen zijn in hoe zij dit doen. Studenten met vergelijkbare omstandigheden kunnen daardoor uiteenlopende toegang, procedures en uitkomsten ervaren, zowel bij maatwerkvoorzieningen als bij financiële ondersteuning.

Belangrijkste bevindingen

• Informatie en signalering: onderwijsinstellingen variëren van informatie die studenten zelf moeten opzoeken tot proactieve begeleiding waarbij studenten persoonlijk worden benaderd. Dit beïnvloedt welke studenten op tijd gebruik maken van de voorzieningen.
• De vereisten voor het aanleveren van medische bewijsstukken lopen sterk uiteen, vooral bij situaties die lastig objectief vast te stellen zijn, zoals psychische klachten of mantelzorg. Dit zorgt voor verschillen in toekenning en verhoogt de administratieve belasting voor studenten.
• Het proces van aanvraag, doorlooptijd en ondersteuning door professionals verschillen. Ook de nazorg is vaak reactief en monitoring beperkt, waardoor de effectiviteit van voorzieningen minder zichtbaar is.
• Bij het Studentenondersteuningsfonds (StOF) verschillen onderwijsinstellingen sterk in wie in aanmerking komt, welk bedrag wordt toegekend en hoelang de ondersteuning duurt. Hierdoor kunnen studenten die in vergelijkbare omstandigheden verkeren flink uiteenlopende financiële steun ontvangen.

Oorzaken van verschillen

Deze verschillen worden vooral veroorzaakt door de beleidsvrijheid die de wet onderwijsinstellingen biedt, door historisch gegroeide keuzes, de cultuur binnen onderwijsinstellingen, en door variaties in organisatie en mandatering. Ze hangen niet systematisch samen met het type, de grootte of de regio van de instelling.

Impact voor studenten

Deze verschillen kunnen leiden tot ongelijke toegang, hogere administratieve lasten en financiële onzekerheid. Vooral studenten met complexe situaties of problemen die moeilijk meetbaar zijn, ondervinden de meeste gevolgen.

Oplossingsrichtingen

Om de belangrijkste knelpunten in maatwerk- en financiële voorzieningen aan te pakken, kunnen verschillende maatregelen worden genomen.

• Om knelpunten in processen en maatwerk op te lossen, is het belangrijk dat onderwijsinstellingen intern verbeteren en beter samenwerken met elkaar. Bijvoorbeeld door informatie beter te organiseren, aanvraag- en beoordelingsprocessen beter op elkaar af te stemmen en waar mogelijk te uniformeren. Ook helpt het om kennis en goede voorbeelden structureel te delen.
• Voor financiële voorzieningen is landelijke afstemming wenselijk, bijvoorbeeld over de hoogte, duur en voorwaarden van ondersteuning, zodat studenten in vergelijkbare situaties ook vergelijkbare ondersteuning krijgen.
• Daarnaast helpt het om inclusief onderwijs beter te ontwerpen. Door in het onderwijs al rekening te houden met verschillen in tempo, concentratie, prikkelgevoeligheid en leerstijlen, is minder individuele maatwerkondersteuning nodig.
• Het is belangrijk om niet alleen binnen instellingen te leren, maar ook tussen instellingen en met de praktijk. Deel wat werkt, breng knelpunten in en leer van elkaar via onder andere de ECIO-netwerken en LinkedIn-communities. Hier wissel je kennis uit en doe je inspiratie op door ervaringen van anderen. Zo versterken we samen de kwaliteit en uitvoerbaarheid van voorzieningen.

Met deze verbeteringen versterk je gelijke kansen en duidelijke verwachtingen voor studenten, met onderwijs dat toegankelijker en eerlijker is voor alle studenten, ongeacht hun ondersteuningsbehoefte.

Aan de slag met een inclusieve onderwijsaanpak

De oproep uit de Kamerbrief (10 juni 2026) is duidelijk: werk verder aan toegankelijk en inclusief onderwijs. De kennisbank inclusief onderwijs helpt je daarbij met onder andere praktische handreikingen en tools.