Onderzoek | VN-verdrag Handicap, Artikel 24 in de Nederlandse onderwijswetten
De centrale vraag: hoe moet Nederland de zorgplicht uitwerken?
Het afstudeeronderzoek van Hans Bruintjes voor zijn studie hbo-rechten richt zich op één overkoepelende hoofdvraag: Op welke wijze moet de zorgplicht in de huidige Nederlandse wetgeving worden uitgewerkt om uitvoering te geven aan de verplichtingen die voortvloeien uit artikel 24 van het VN-Verdrag Handicap? Hans is tevens lid van de ECIO Jongeren Adviesraad. Deze ‘dubbele’ positie, student en ervaringsdeskundige, bood Hans een unieke invalshoek op deze centrale vraag. Om deze hoofdvraag te kunnen beantwoorden, onderzocht Hans drie kernvragen. Deze geven richting aan de analyse van de juridische, beleidsmatige en praktische uitdagingen die spelen rondom inclusief onderwijs in Nederland.
Het recht op inclusief onderwijs
Artikel 24 van het VN-Verdrag Handicap vormt wereldwijd de belangrijkste norm voor inclusief onderwijs. Het artikel verplicht staten om een onderwijssysteem te realiseren waarin leerlingen en studenten met een handicap gelijkwaardig kunnen deelnemen, passende ondersteuning ontvangen en onderwijs volgen in de reguliere setting, tenzij het echt niet anders kan. Deze visie staat steeds centraler in internationale mensenrechtenkaders maar de vraag is hoe dit zich vertaalt in de Nederlandse onderwijswetten.
Hoewel Nederland het verdrag in 2016 heeft geratificeerd, ontbreekt een expliciete verankering van artikel 24 in de onderwijswetgeving. De huidige zorgplicht, ingevoerd via de Wet passend onderwijs, blijkt in praktijk ongelijk, versnipperd en niet altijd in lijn met de verplichtingen uit het verdrag. In dit spanningsveld bevindt zich dit onderzoek.
Welke verplichtingen legt artikel 24 op aan staten?
Artikel 24 verplicht staten om discriminatie actief te voorkomen, redelijke aanpassingen te bieden en onderwijs te organiseren in een reguliere, toegankelijke en inclusieve setting. Het artikel ziet onderwijs niet als een privilege maar als een recht, dat alleen betekenis heeft wanneer deelname werkelijk mogelijk is. Ondersteuning, toegankelijkheid en gelijkwaardigheid zijn daarbij geen aanvullingen, maar voorwaarden. Deze norm staat op spanning met het Nederlandse systeem waarin regulier en speciaal onderwijs strikt gescheiden zijn en waarin toegankelijkheid moeizaam tot stand komt. De vraag is hoe Nederland deze kloof kan overbruggen.
Hoe wordt de zorgplicht nu ingevuld in Nederland?
De zorgplicht, die scholen sinds 2014 hebben, met de invoering van de Wet passend onderwijs, verplicht hen om ieder kind een passende onderwijsplek te bieden. Juridisch is deze plicht echter beperkt uitgewerkt en niet gekoppeld aan artikel 24. Bovendien kent Nederland verschillende zorgplichten per onderwijssector; het hoger onderwijs bijvoorbeeld is nauwelijks verplicht tot het tegengaan van achterstanden of het waarborgen van toegankelijkheid. In de praktijk is er sprake van een stijgend aantal thuiszitters, leraren die moeite hebben met het bieden van passend onderwijs en een structurele scheiding tussen regulier en speciaal onderwijs. Hierdoor blijft de ambitie van artikel 24 vooralsnog buiten bereik.
Welke tekortkomingen worden ervaren in de uitvoering?
Uit ervaringen in het werkveld, rapportages en jurisprudentie blijkt dat de huidige uitvoering tekortschiet. Scholen zijn vaak onvoldoende ingericht om leerlingen met uiteenlopende ondersteuningsbehoeften te bedienen. Professionals geven aan dat zij onvoldoende kennis hebben van het VN-Verdrag Handicap en de plichten die daaruit voortkomen. Ouders die besluiten van scholen aanvechten, lopen tegen terughoudende rechters op die vooral de beleidsvrijheid van scholen respecteren. Daarnaast is er sprake van structurele, soms onzichtbare vormen van uitsluiting. Neurodivergente leerlingen mijden bijvoorbeeld onderwijsplekken die voor hen ontoegankelijk zijn, waardoor discriminatie minder zichtbaar wordt maar wel degelijk aanwezig is. De discriminatie die neurodivergenten meemaken wordt ook nooit genoemd in rapporten over discriminatie. De huidige wetgeving bevat bovendien veel vage normen, waardoor interpretatieverschillen, willekeur en inconsistentie versterkt worden, wat het moeilijk maakt voor mensen om zich in concrete situaties op rechten te kunnen beroepen.
Aan de slag!
De volgende hoofdstukken laten zien welke wettelijke aanpassingen, beleidsversterkingen en culturele veranderingen nodig zijn om de Nederlandse zorgplicht in lijn te brengen met artikel 24. Daarbij wordt gekeken naar zowel wetgeving als praktijk, en naar de rollen van scholen, leraren, ouders, studenten en toezichthouders.
