Terugblik | Kennis- en inspiratiemiddag Universal Design for Learning

Op dinsdag 25 november organiseerde ECIO een kennis- en inspiratiemiddag over Universal Design for Learning (UDL). We mochten een groep enthousiaste onderwijsprofessionals verwelkomen voor een middag vol inspiratie, ontmoeting en kennisdeling rondom UDL. 

Minne Bakker (ECIO) opende de middag met een introductie over de gezamenlijke opdracht waar we in Nederland voor staan. Zij schetste hoe ons land in 2016 het VN-verdrag Handicap heeft geratificeerd en daarmee expliciet heeft gekozen voor inclusief onderwijs. Inclusief onderwijs staat niet van de ene op de andere dag: het vraagt tijd, onderlinge samenwerking en groei op verschillende niveaus binnen een onderwijsorganisatie. Verandering is waardevol, maar niet altijd eenvoudig. Minne benoemde dat die veranderreis soms een ‘bumpy road’ kan zijn. Er kunnen allerlei factoren zijn die het proces beïnvloeden. Aan de hand van het model van Knoster liet zij zien dat wanneer één essentieel onderdeel ontbreekt – zoals visie, belang, middelen of een plan van aanpak – er verwarring, weerstand of frustratie kan ontstaan. En omdat teams en individuele professionals verschillende behoeften hebben, vraagt verandering om aandacht.  

Aan de slag! Hoe dan?

We zien in het veld dat er veel motivatie en bereidheid is om te werken aan inclusief onderwijs, maar ook vooral veel vraag naar het hóé. Hoe zet je de eerste stappen? Hoe werk je samen? Hoe ontwikkel je inclusief onderwijs concreet in je eigen praktijk? Dat vraagt om durf, experimenteren en blijven leren. Deze middag stond daarom in het teken van inspiratie opdoen en kennis vergroten. Marijke Wilssens van de Arteveldehogeschool (BE) nam ons eerst mee in de basisprincipes van UDL en deelde interessante praktijkvoorbeelden van hoe zij dit in België aanpakken. Vervolgens deelde ze in haar workshop hoe je collega’s kunt enthousiasmeren en draagvlak kunt creëren. Vervolgens gaven Mark Timmermans en Kimberley van Tol (Ondivera) een sessie over inclusieve digitale systemen en het gebruik van AI. Zij lieten zien hoe digitale omgevingen toegankelijker kunnen worden ingericht op basis van UDL-principes en hoe AI jou ondersteuning kan bieden in het inclusiever maken van onderwijs. 

Samen bouwen aan inclusief onderwijs (UDL) – Marijke Wilssens 

Marijke startte met een speelse opwarmer. We gingen in gesprek over drie vragen: Hoe leer jij het liefst? Hoe begrijp jij informatie het beste? En hoe toon jij het liefst aan wat je hebt geleerd? Al snel werd duidelijk dat iedereen andere voorkeuren heeft. De één leert graag uit een boek, de ander door te doen. Sommigen werken het liefst met muziek op de achtergrond, terwijl anderen juist stilte nodig hebben. 
 
Deze oefening vormde een herkenbare illustratie van de drie kernprincipes van UDL: waarom leert de student, wat leert de student en hoe leert de student. Bij het waarom creëer je verschillende mogelijkheden voor betrokkenheid en motivatie. Bij het wat bied je informatie op diverse manieren aan (representatie). Bij het hoe voorzie je studenten van meerdere mogelijkheden om te laten zien wat ze geleerd hebben (actie en expressie). Zo helpt UDL om lessen toegankelijker en uitdagender te maken voor een diverse studentenpopulatie. Hierdoor zijn individuele redelijke aanpassingen minder vaak nodig – al blijven sommige, zoals een tolk voor dove en slechthorende studenten, vanzelfsprekend nodig. 
 
Marijke liet zien dat de Arteveldehogeschool een rijk aanbod aan praktijkvoorbeelden heeft, verdeeld over verschillende onderwijsniveaus. Deze voorbeelden kunnen teams helpen om concreet met UDL te experimenteren. Ze zijn te vinden via: https://udl.arteveldehogeschool.be/nl/praktijkvoorbeelden. Ook vertelde ze dat de hogeschool standaard extra tijd biedt bij tentamens, toegankelijk voor iedereen—een mooi voorbeeld van universeel ontwerp. Daarnaast deelde Marijke diverse teamoefeningen en een concreet stappenplan om met je eigen leermateriaal of leeractiviteit aan de slag te gaan. Een tip: begin klein, kijk wat haalbaar is voor jouw vak. Tot slot liet Marijke een inspirerend voorbeeld zien van een tool die ze heeft ontwikkelt met verschillende onderzoekers: de doos vol Potential. een set gespreksstarters over diversiteit en inclusie. Deze kaarten nodigen teams uit tot reflectie en dialoog en vormen een laagdrempelige manier om draagvlak voor UDL en inclusief onderwijs op te bouwen. Ze zijn hier te bekijken: https://gespreksstarters.potentialtoteach.be/.

Meer inspiratie? 

www.potentialtoteach.be  
www.kenniscentrumpotential.be  
http://udl.arteveldehogeschool.be  
www.proudtoteachall.eu 

Inclusieve digitale leeromgevingen & AI – Mark Timmermans & Kimberley van Tol (Ondivera) 

Mark en Kimberley openden hun workshop met een interactieve oefening waarbij enkele deelnemers een ballon moesten vasthouden, terwijl Kimberley langs de ballonnen liep met een mesje en Mark een tekst voorlas. Na afloop stelden ze de vraag: Wat hebben jullie eigenlijk onthouden van de tekst? De oefening liet zien hoeveel invloed stress en spanning hebben op ons vermogen om informatie op te nemen. Wanneer je stress of angst ervaart, blijft er weinig van de inhoud hangen. Die metafoor vertaalden ze naar de onderwijspraktijk: ook een (digitale) leeromgeving kan voor studenten overweldigend zijn. Juist daarom is het zo belangrijk om deze doordacht en toegankelijk in te richten. 
 
Een inclusieve digitale leeromgeving kenmerkt zich door structuur en voorspelbaarheid, bijvoorbeeld via een didactisch sjabloon. Daarnaast biedt zij persoonlijke relevantie, een helder leerpad, realtime communicatie via video en chat (belangrijk voor thuiszitters / studenten die op afstand deelnemen), meerdere manieren van leren, variatie voor motivatie, sterke sociale relaties opbouwen tussen medestudenten, en regelmatige persoonlijke feedback. Zo’n sjabloon kan volgens de UDL-pirincipes worden ingericht. Het doel is om leeromgevingen te creëren die voor iedereen toegankelijk zijn, door obstakels voor zoveel mogelijk studenten weg te nemen. Wanneer we studenten meer eigenaarschap geven door te vragen hoe zij ondersteund willen worden en wat hun voorkeuren zijn, kunnen we de digitale leeromgeving beter laten aansluiten bij hun behoeften. Dit vergroot niet alleen de toegankelijkheid, maar ook de intrinsieke motivatie en betrokkenheid. 
 
In het tweede deel van de workshop gingen Mark en Kimberley in op de kansen en risico’s van AI binnen inclusief onderwijs. Ze benoemden voordelen zoals gepersonaliseerde ondersteuning, directe feedback, realtime transcripties, en interactieve manieren om lesstof te verkennen en te oefenen. Ook demonstreerden ze hoe je in korte tijd een eigen GPT, zoals een UDL-lesplan assistent, kunt maken die is gebaseerd op UDL-principes. Daarbij benadrukten ze het belang van goede prompts en het vermijden van stereotypen of stigmatiserende formuleringen. Tot slot vertaalden ze UDL naar praktische stappen volgens het +1 principe: kleine, haalbare uitbreidingen zoals het toevoegen van een checklist, het bieden van één extra keuze in een opdracht of het beschikbaar maken van een visuele ondersteuning. Zo wordt stap voor stap gewerkt aan een inclusieve digitale leeromgeving die voor alle studenten werkt.