Infosheet | Begeleiden van studenten met ADHD

“ Structuur en begrip helpen studenten met ADHD te laten floreren.“

Deze infosheet biedt praktische tips en inzichten voor het begeleiden van studenten met ADHD, zodat je als docent een veilige en ondersteunende leeromgeving kunt creëren. Het richt zich op het begrijpen van ADHD als neurodiversiteit en hoe je als onderwijsprofessional structuur en duidelijkheid kunt bieden. Het doel is om de sterke punten van studenten met ADHD te benutten, zodat zij optimaal kunnen presteren in hun studie.

Voor wie is de infosheet?

Deze infosheet is bedoeld voor docenten in het hoger onderwijs die studenten met ADHD begeleiden. Het biedt specifieke begeleidingstips voor het ondersteunen van deze studenten, rekening houdend met de unieke manieren van leren en denken. De infosheet is een hulpmiddel voor iedereen die met studenten werkt, van docenten tot onderwijsontwikkelaars, die inclusie en ondersteuning willen bevorderen in hun onderwijspraktijken.

Meer over de infosheet

De infosheet is ontwikkeld om een breder begrip te bieden van ADHD en de diverse manieren waarop deze aandoening zich kan uiten in het onderwijs. ADHD is een neurodiverse eigenschap, en deze infosheet benadrukt het belang van een gepersonaliseerde benadering. Elk individu met ADHD is anders, en daarom is het essentieel om in gesprek te blijven met de student. Zo kun je samen ontdekken wat de beste werkwijze is om hun studie succesvoller en aangenamer te maken.

Deze infosheet geeft je in het kort de belangrijkste informatie en praktische tips. Wil je meer weten of je verder verdiepen? Lees dan ook hieronder de uitgebreide versie met tips en tools.

Direct aan de slag!

Download de infosheet met praktische tips voor het ondersteunen van studenten met ADHD.

Download hier de infosheet

Uitgebreide tips en tools

Neurodiversiteit betekent dat hersenen op verschillende manieren werken en informatie verwerken. Dit is net zo normaal als verschillen in lichaamsbouw of huidskleur. ADHD is een voorbeeld van neurodiversiteit, net als ASS, dyslexie en dyscalculie. Het is belangrijk om te begrijpen dat deze verschillen niet abnormaal zijn, maar deel uitmaken van de menselijke diversiteit, vergelijkbaar met variaties in lichaamsbouw of huidskleur. Studenten met ADHD hebben vaak andere manieren van leren en denken, en kunnen unieke talenten en inzichten hebben. Door hen op de juiste manier te ondersteunen, zoals het bieden van structuur en duidelijkheid, kunnen we hen helpen om succesvol te zijn in hun studie. Het doel is dat iedereen, ongeacht hoe hun hersenen werken, de kans krijgt om goed te presteren.

Elke student, dus ook elke student met ADHD, is verschillend. Voorkeuren in leerstijl, intelligentie, opvoeding, leeftijd en bijvoorbeeld karakter zijn van invloed op het al dan niet tot uiting komen van de kenmerken bij iemand met ADHD.

ADHD wordt officieel nog steeds gezien als een aandoening. In elk geval wanneer je er zoveel last van hebt dat je hulp zoekt. Hierbij kunnen individuele ervaringen variëren. Diagnose en behandeling worden vaak uitgevoerd door gekwalificeerde professionals, zoals psychologen of psychiaters. Zij houden rekening met het volledige spectrum van symptomen en de impact ervan op het dagelijks leven van een persoon.

Het denken en kijken vanuit diagnoses kan nadelen hebben, zoals het bevorderen van stigmatisering. Toch is het belangrijk om te begrijpen wat er bij individuele studenten speelt en om je soms meer in een student en diens diagnose te verdiepen. Blijf altijd in gesprek met de student om goed te begrijpen wat juist deze student nodig heeft.

ADHD kenmerkt zich door symptomen van aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit. Daarbij worden drie types onderscheiden met elk verschillende kenmerken:  

    • ADHD-I (overwegend onoplettend type): Studenten met ADHD-I hebben vaak moeite om hun aandacht vast te houden bij taken, maken slordigheidsfouten, verliezen vaak dingen en lijken vaak verstrooid of vergeetachtig. Dit type wordt gekenmerkt door overwegend aandachtsproblemen zonder duidelijke hyperactiviteit-impulsiviteit.
    • ADHD-H (overwegend hyperactief-impulsief type): studenten met ADHD-H kunnen rusteloos zijn, alsmaar bezig zijn, beweeglijk, moeite hebben met stilzitten, vaak onderbreken, impulsief handelen en moeite hebben met wachten op hun beurt. Bij dit type staan hyperactiviteit en impulsiviteit op de voorgrond, terwijl aandachtsproblemen mogelijk minder uitgesproken zijn.
    • ADHD-C (gecombineerd type): Dit is de meest voorkomende vorm van ADHD. Studenten met ADHD-C vertonen symptomen van zowel aandachtsproblemen (zoals vergeetachtigheid, moeite met concentreren) als hyperactiviteit-impulsiviteit (zoals rusteloosheid, impulsieve beslissingen).

    Onoplettendheid:

    • Moeite met langdurige aandacht voor taken of spelactiviteiten.
    • Vaak details over het hoofd zien of slordigheidsfouten maken in schoolwerk.
    • Lijkt vaak niet te luisteren als er direct tot hen gesproken wordt.
    • Moeite met het volgen van instructies en het afmaken van opdrachten.
    • Problemen met organisatie van taken en activiteiten.
    • Vermijden, afkeer van, of terugschrikken voor taken die langdurige mentale inspanning vereisen.
    • Vaak dingen kwijtraken die nodig zijn voor taken of activiteiten.
    • Gemakkelijk afgeleid zijn door externe prikkels.
    • Vergeetachtig zijn in dagelijkse activiteiten.
    • Moeite om ergens aan te beginnen/uitstelgedrag.
    • Overmatig nadenken en dan (vaak niet) doen.

    Hyperactiviteit en impulsiviteit:

    • Overmatig bewegen of friemelen met handen of voeten, of onrustig zijn.
    • Opstaan in situaties waarin verwacht wordt dat men blijft zitten.
    • Beweeglijk, moeite met stilzitten.
    • Overspoeld raken door mogelijkheden en impulsen en daardoor geremdheid.
    • Aan een stuk door praten.
    • Antwoorden geven voordat vragen volledig zijn gesteld.
    • Moeite met op de beurt wachten.
    • Snel handelen zonder eerst na te denken.
    • Anderen onderbreken of zich opdringen.
    • Aan veel dingen beginnen maar weinig afmaken.
    • Overal ja tegen zeggen/grenzen niet kennen of aanvoelen.
    • Moeite om ergens aan te beginnen/uitstelgedrag.

    Talenten en kwaliteiten

    • Out-of-the-box denken en originele oplossingen bedenken.
    • Blijven proberen ondanks obstakels.
    • Diepe concentratie op taken die hen interesseren (hyperfocus).
    • Positieve instelling en avontuurlijke aanpak.
    • Vlugge geest en snel schakelen tussen ideeën.
    • Sterk gevoel voor rechtvaardigheid en empathie
    • Brede interesse en vaardigheden in verschillende gebieden.
    • Sterke visuele perceptie en leervermogen.
    • Goede intuïtie en snelle beoordeling van situaties.
    • Snel complexe situaties doorgronden.
    • Nauwkeurige observatie en aandacht voor kleine details.
    • Interesse in diverse onderwerpen en activiteiten.

    Uitdagingen

    Studenten met ADHD kunnen verschillende uitdagingen ervaren, zoals:

    • Studie: moeite met concentreren en voltooien van taken kan leiden tot onderprestatie op school.
    • Sociaal: impulsiviteit en onoplettendheid kunnen leiden tot conflicten met leeftijdsgenoten en volwassenen.
    • Emotioneel: ADHD gaat vaak gepaard met een laag zelfbeeld, frustraties en een groter risico op stemmingsstoornissen.
    • Organisatorisch: moeilijkheden met tijdmanagement en organisatie kunnen dagelijkse activiteiten beïnvloeden.

    Misvattingen

    ADHD gaat gepaard met diverse misverstanden:

    • “ADHD is alleen hyperactiviteit”: ADHD is meer dan alleen hyperactief gedrag; de aandachtsproblemen zijn vaak net zo uitdagend.
    • “Jongeren groeien over ADHD heen”: hoewel symptomen kunnen veranderen, blijft ADHD vaak bestaan tot in de volwassenheid.
    • “ADHD is het resultaat van slechte opvoeding”: ADHD is een neurobiologische ‘aandoening’ (hersenvariant) en niet direct gerelateerd aan opvoedingsstijlen.
    • “Iedereen met ADHD is hetzelfde”: ADHD uit zich verschillend bij iedereen, en de ernst van symptomen kan sterk variëren.
    • “ADHD-medicatie is een ‘gemakkelijke uitweg'”: Medicatie kan een effectief onderdeel zijn van een uitgebreider behandelplan en is vaak noodzakelijk om de symptomen te beheren.

    Door een beter begrip van deze aspecten kun je als onderwijsprofessional effectiever ondersteuning bieden aan studenten met ADHD.

    Flexibiliteit in onderwijsaanpak

    Studenten met ADHD ervaren tijdens lesuren diverse belemmeringen met aandacht en organisatie. Ze raken snel afgeleid, verliezen zich vaak in onbelangrijke details of taken, en hebben moeite met ongecensureerde prikkels te filteren. Dit bemoeilijkt hun vermogen om goed te luisteren en de lesstof te volgen. Op het gebied van organisatie hebben deze studenten vaak moeite om instructies en opdrachten te begrijpen. Ze vinden het lastig om samen te werken, missen vaak een goed tijdsbesef, en leveren daardoor werk van mindere kwaliteit. Deze problemen maken het moeilijk voor hen om effectief te leren en mee te doen in de les.

    Met een flexibele onderwijsaanpak, zoals Universal Design for Learning (UDL) erken je de diversiteit in leerstijlen en -behoeften van studenten met ADHD. Met deze methodiek, waarbij verschillende manieren worden geboden om leerdoelen te bereiken, kunnen de studenten kiezen wat het beste bij hen past. Dit verhoogt hun zelfvertrouwen en stelt hen in staat hun talenten optimaal te benutten. 

    Enkele voorbeelden om studenten te helpen met flexibele methodieken:

    • Differentiatie in instructie | Bied informatie op verschillende manieren aan en houd rekening met hun korte aandachtspanne en hun voorkeuren. Dit kan betekenen dat lessen op verschillende manieren worden aangeboden, zoals visueel (slideshows, video’s), auditief (discussies, lezingen), en fysiek (hands-on activiteiten, experimenten). Breek instructies in korte, beheersbare stappen en herhaal ze indien nodig. Vat regelmatig samen wat besproken is en geef praktische interventies zoals handouts vooraf.
    • Keuze in opdrachten | Bied studenten de mogelijkheid om te kiezen hoe ze een project of opdracht willen voltooien. Bijvoorbeeld, een student kan kiezen tussen een schriftelijk essay, een mondelinge presentatie of een video-essay. Dit kan helpen de motivatie te verhogen en studenten in staat stellen hun sterke punten te benutten.
    • Feedback | Het is belangrijk om veel ruimte te geven voor vragen en positieve feedback. Studenten kunnen geholpen worden door hen vooraan te laten zitten, te vragen of ze de opdracht begrijpen en structuren aan te brengen in zowel de vorm als inhoud van de les.
    • Inleveren opdrachten | Door opdrachten schriftelijk te laten inleveren, kunnen studenten beter hun werk organiseren. Het opdelen van opdrachten in kleine stukjes, het werken met ‘highlights’ in opdrachten en het structureren van hun eigen werkruimte helpt hen om de leerstof beter te begrijpen en bij te houden.
    • Modulair curriculum | Deel leerstof op in kleinere, beheersbare modules die studenten in hun eigen tempo kunnen doorwerken. Dit stelt studenten in staat zich te concentreren op één onderwerp of vaardigheid voordat ze verder gaan naar de volgende. Dit kan helpen hun aandacht te focussen en overweldiging te verminderen.
    • Flexibele tijdschema’s | Sta studenten toe om meer tijd te besteden aan complexe onderwerpen en sneller door materiaal te gaan dat ze gemakkelijk vinden. Dit kan inclusief verlengde deadlines zijn of toegestane pauzes tijdens de schooldag om te herstellen en zich opnieuw te kunnen focussen.
    • Technologische hulpmiddelen | Integreer technologie in het leerproces, zoals educatieve apps en platforms die gamificatie, interactieve taken en gepersonaliseerde leertrajecten bieden. Dit kan vooral aantrekkelijk zijn voor studenten met ADHD, die vaak goed reageren op dynamische en interactieve content.
    • Project-based leren | Maak gebruik van project-based leren, waarbij studenten werken aan langdurige projecten die echte wereldproblemen simuleren of aanpakken. Dit soort leren kan studenten met ADHD helpen om betrokken te blijven en hun leren te zien als relevant en zinvol.
    • Keuze in aantonen van competenties | Bied verschillende manieren waarop studenten hun begrip en vaardigheden kunnen aantonen. Bijvoorbeeld, in plaats van een traditionele toets, kunnen studenten kiezen om hun kennis te demonstreren met een project, een presentatie of een portfolio.
    • Studiemaatje | Organiseer peer ondersteuningsgroepen waar studenten elkaar kunnen helpen met leren en opdrachten. Dit kan sociale interactie bevorderen en biedt een andere manier van leren die voor sommige studenten met ADHD effectiever kan zijn.

    Flexibiliteit in toetsing en beoordeling

    Studenten met ADHD ervaren tijdens toetsen belemmeringen in planning, zoals moeite met het inschatten van de hoeveelheid leerstof en benodigde tijd, en het formuleren van korte antwoorden. Dit leidt vaak tot onvoldoende voorbereiding en langere, minder gerichte antwoorden.

    Communicatie vormt ook een uitdaging. Studenten krijgen soms onvolledige informatie vooraf en hebben moeite met de formulering van toetsvragen, wat onzekerheid veroorzaakt ‘heb ik alles begrepen’ en antwoorden. Daarnaast worden hun aandacht en concentratie verstoord door onverwachte veranderingen en een overvloed aan prikkels. Dit maakt het moeilijk voor hen om gefocust te blijven en optimaal te presteren tijdens de toets.

    Met aangepaste toetsmethoden bied je een eerlijke beoordeling waarmee de studenten hun kennis en vaardigheden kunnen laten zien. En tegelijkertijd houd je rekening met hun individuele behoeften en uitdagingen. Hieronder geven we enkele voorbeelden.

    • Informatie | Geef op tijd schriftelijke informatie over de toets qua vorm, inhoud, beoordeling, welke docent en in welk lokaal de toets plaatsvindt. Dit helpt de studenten om de instructies duidelijk en overzichtelijk te hebben. Schriftelijke opdrachten verminderen verwarring, maken het gemakkelijker om terug te kijken naar de eisen, en helpen hen om stap voor stap te werken zonder belangrijke details te vergeten.
    • Extra tijd | Studenten met ADHD kunnen profiteren van verlengde tijd om toetsen te voltooien. Dit helpt hen om rustig te werken, prestatiedruk te verminderen en om te gaan met mogelijke afleidingen. Bied ook de mogelijkheid tot het nemen van een rustmoment en spreiding van de toetsen en deadlines.
    • Gebruik van technologie | Toestaan dat studenten met ADHD digitale hulpmiddelen gebruiken, zoals spraak-naar-tekst software of rekenmachines met grafische functies, kan hen helpen om sneller en nauwkeuriger te werken.
    • Flexibele locatie | Sommige studenten met ADHD vinden het moeilijk om zich te concentreren in een traditionele klaslokaalomgeving. Het bieden van een rustige en minder prikkelende ruimte kan hen helpen om beter te presteren tijdens toetsen. (Zie voorbeelden in bijlage IV.)
    • Alternatieve toetsvorm | Varieer in toetsvormen voor alternatieve vormen van beoordeling, zoals mondelinge toetsen, presentaties, of projecten.
    • Visuele ondersteuning | Het gebruik van visuele ondersteuning, zoals afbeeldingen, diagrammen, of kleurcodering, kan helpen bij het verduidelijken van vragen en het verminderen van verwarring voor studenten met ADHD.
    • Variatie in vraagstelling | Varieer in meerkeuze-, open- en kennisvragen.
    • Passende beoordelingscriteria | Je kan de beoordelingscriteria aanpassen om rekening te houden met de individuele sterke punten en uitdagingen van studenten met ADHD. Bijvoorbeeld dat de focus meer ligt op begrip dan op perfecte spelling of grammatica.
    • Opdelen van vragen | Lange toetsen kunnen overweldigend zijn voor studenten met ADHD. Het opdelen van de toets in kleinere delen met pauzes kan studenten helpen om zich beter te concentreren en te presteren.
    • Duidelijke instructies | Zorg voor duidelijke en beknopte instructies, eventueel ondersteund door visuele aanwijzingen, om verwarring te minimaliseren en studenten te helpen bij het begrijpen van wat er van hen wordt verwacht.

    • Feedback en herkansingen | Geef studenten met ADHD de mogelijkheid om feedback te ontvangen op hun toetsprestaties en bied hen, indien nodig, de kans om de toets te herkansen met aanvullende ondersteuning.

    Structuur

    Studenten met ADHD ervaren vaak belemmeringen bij het aanbrengen en volgen van structuur. Ze hebben moeite met het plannen en organiseren van hun werk, wat leidt tot een gebrek aan overzicht en tijdsbesef. Instructies worden soms niet goed begrepen, waardoor taken onvolledig of verkeerd worden uitgevoerd. Daarnaast kan het moeilijk zijn om samen te werken met anderen, omdat ze zich snel laten afleiden en moeite hebben om bij de les te blijven. Het resultaat is vaak dat de kwaliteit van hun werk lijdt onder deze structurele uitdagingen. Visuele schema’s, zoals checklists en mindmaps, zijn hulpmiddelen om studenten met ADHD te helpen hun tijd en taken beter te plannen, hun aandacht vast te houden en meer gedaan te krijgen.

    Hieronder geven we enkele belangrijke aandachtspunten voor het ontwerpen en gebruiken van deze hulpmiddelen:

    • Eenvoud en duidelijkheid | Zorg voor een overzichtelijke lay-out van lesmateriaal en voorzie het van een heldere structuur, duidelijk taalgebruik, eenduidige instructie en een concreet stappenplan. Zorg dat visuele schema’s eenvoudig en overzichtelijk zijn. Vermijd te veel informatie of te complexe lay-outs die kunnen afleiden of overweldigen. Gebruik grote, leesbare lettertypen en heldere, contrasterende kleuren om belangrijke informatie te benadrukken.
    • Consistentie | Houd het formaat en de structuur van de schema’s consistent. Dit helpt studenten om snel te leren hoe ze het hulpmiddel effectief kunnen gebruiken. Gebruik dezelfde symbolen, kleuren en indelingen regelmatig om continuïteit en herkenbaarheid te bevorderen.
    • Visuele aspecten | Integreer visuele aspecten zoals iconen, kleurcodes of afbeeldingen die helpen om snel informatie te identificeren en te onthouden. Deze kunnen helpen bij het onderscheiden van verschillende soorten taken of afspraken (bijvoorbeeld bij huiswerk, toetsen, persoonlijke activiteiten).
    • Interactiviteit | Maak schema’s interactief waar mogelijk. Bijvoorbeeld, laat studenten taken afvinken of doorstrepen op een checklist, wat een gevoel van voldoening geeft en hen motiveert om door te gaan. Overweeg digitale tools die studenten toestaan hun eigen items toe te voegen of te wijzigen. (Zie voorbeelden in bijlage III.)
    • Toegankelijkheid | Zorg ervoor dat visuele schema’s zowel digitaal als fysiek gemakkelijk toegankelijk zijn. Overweeg het gebruik van apps of digitale agenda’s die studenten altijd bij zich hebben. Overweeg duurzame, tastbare materialen voor fysieke schema’s die studenten kunnen meenemen of op een prominente plaats kunnen bewaren.
    • Periodieke beoordeling en aanpassing | Evalueer regelmatig de effectiviteit van de visuele schema’s en pas ze aan op basis van de feedback en de veranderende behoeften van de student. Wees flexibel om aanpassingen te maken als iets niet werkt zoals verwacht.

    Consistentie

    Onregelmatigheden in lesstructuur, lesmethoden en verwachtingen kunnen het leerproces van studenten met ADHD ernstig verstoren. Ze gedijen het beste bij voorspelbaarheid en routine; wanneer lessen onvoorspelbaar zijn, raken ze snel de draad kwijt en kunnen ze hun aandacht moeilijk vasthouden. Dit leidt tot verwarring en een verhoogde stressniveau, wat hun vermogen om effectief te leren en presteren vermindert.

    Consistentie draagt bij aan een ondersteunende en gestructureerde omgeving. Het helpt de studenten verwachtingen te begrijpen en hun gedrag daarop af te stemmen. Consistentie, zowel thuis als op school, helpt hen om zich veilig en ondersteund te voelen, hun gedrag beter te beheersen en hun talent optimaal te benutten.

    Hieronder geven we enkele voorbeelden van aanpakken die zowel thuis als op school gebruikt kunnen worden.

    Routine

    • School | Zorg voor routine tijdens de les. Begin bijvoorbeeld met een check-in moment waarbij de les wordt doorgenomen.  
    • Thuis | Implementeer vergelijkbare routines thuis, zoals vaste tijden voor huiswerk, maaltijden en bedtijd. Gebruik van een visueel schema kan helpen.

    Gedragsregels

    • School | Stel duidelijke regels op voor gedrag tijdens de les.
    • Thuis | Gebruik dezelfde of vergelijkbare gedragsregels thuis, en pas beloningssystemen toe voor goed gedrag zoals helpen met huishoudelijke taken of respectvol communiceren met familieleden.

    Communicatie en feedback

    • School | Wees sturend en directief in het aanbieden van lesstof, opdrachten of instructies. Zorg voor regelmatige, constructieve feedback over de studievorderingen en gedrag. Gebruik eenvoudige en directe communicatie.
    • Thuis | Ouders kunnen vergelijkbare feedbackmethoden toepassen, en regelmatig overleggen met de docent over de voortgang en eventuele zorgen.

    Georganiseerde werkruimte

    • School | Creëer een opgeruimde en georganiseerde werkplek voor de student, vrij van onnodige afleidingen.
    • Thuis | Richt een specifieke, rustige studieplek in met vergelijkbare organisatietools, zoals mappen voor schoolwerk en een plek voor boeken en materialen.

    Pauzes en tijdmanagement

    • School | Integreer korte, gestructureerde pauzes tussen activiteiten om studenten te helpen resetten en opnieuw te focussen. Gebruik timers om de tijd te beheren tijdens taken. (Zie voorbeelden in bijlage IV.)
    • Thuis | Gebruik timers voor schoolopdrachten en moedig regelmatige pauzes aan om overbelasting te voorkomen.

    Technologische hulpmiddelen

    • School | Gebruik technologie zoals tablets of computers met apps die helpen bij organisatie en planning, zoals agenda-apps of specifieke educatieve software. (Zie voorbeelden in bijlage II.)
    • Thuis | Zorg dat dezelfde of vergelijkbare technologische hulpmiddelen beschikbaar zijn thuis voor huiswerkbegeleiding en organisatie.

    Samenwerking tussen opleiding en thuis

    • Gemeenschappelijk | Zorg voor een open lijn van communicatie tussen docenten en ouders via e-mails, telefoongesprekken, of ouderavonden. Deel successen en uitdagingen regelmatig.

    Contacturen, stage en zelfstandige studietaken

    Studenten met ADHD hebben baat bij een veelzijdige leeromgeving waarin contacturen, stage en zelfstandige studietaken goed zijn geïntegreerd. In de volgende paragrafen gaan we hier verder op in.

    Belangrijk is om de studenten tijdens de contacturen structuur te bieden die ze nodig hebben om gefocust te blijven. Onderstaande tips kunnen je daarbij helpen.

    • Wees sturend en directief in het aanbieden van lesstof, opdrachten of instructies.
    • Zorg voor schriftelijke opdrachtformulering met stappen om instructies duidelijk te begrijpen en details niet te vergeten.
    • Bied informatie op verschillende manieren aan (bijvoorbeeld mondeling, video, tekst).
    • Gebruik diverse werkvormen (bijvoorbeeld luisteren, vraagblok, zelfstandig, discussie).
    • Lever materiaal (als presentaties) van tevoren aan.
    • Bied de mogelijkheid tot geluidsopname en/of zet je college online.

    Stages bieden de studenten de kans om praktijkervaring op te doen in een dynamische omgeving. De onderstaande tips helpen de studenten om hun aandacht vast te houden en hun energie te kanaliseren in praktische taken.

    • Stress-/timemanagement: ondersteun studenten bij het beheren van hun tijd en stress.
    • Voorbereidingstijd: kondig een stage tijdig aan. 
    • Stappenplan: bied een duidelijk stappenplan om een stageplek te vinden.
    • Kennis van ondersteuning: informeer vooraf de stageplek over eventuele behoeften en stuur de student tijdig door voor hulp op de stageplek.
    • Aanpassingen stage: zorg voor een stageplek die past bij de behoeften van de student.
    • Aanspreekpunt; zorg voor een vast aanspreekpunt; contactpersoon voor begeleiding en ondersteuning op de stageplek.
    • Opdrachtbeschrijving: formuleer opdrachten helder, duidelijk, begrijpelijk en eenduidig.
    • Beheersbare delen: splits taken en opdrachten op.
    • Prioritering: help studenten met het stellen van prioriteiten en het maken van planningen.
    • Feedbackmomenten: zorg voor regelmatige feedback, met aandacht op wat goed gaat, om de voortgang te begeleiden.
    • Deelproducten/deadlines: plan tussentijdse deadlines voor deelproducten van de scriptie.
    • Beoordelingscriteria: geef duidelijke beoordelingsrichtlijnen en maak deze vooraf kenbaar.
    • Monitoring: houd de voortgang regelmatig in de gaten, bied ondersteuning waar nodig en zorg voor korte lijntjes.

    Zelfstandige studietaken geven hen de flexibiliteit om in hun eigen tempo te werken en hun eigen leerstrategieën te ontwikkelen. Dit is essentieel is voor hun succes. We geven hieronder tips hoe je als onderwijsprofessional daarbij kan ondersteunen.

    • Informatievoorziening: zorg dat alle informatie via moderne kanalen toegankelijk is en geef duidelijke instructies waar materialen te vinden zijn. Dit helpt studenten om minder overweldigd te raken.
    • Planning: help studenten met het maken van een gedetailleerd studieplan.
    • Studiemethode: bied workshops of individuele sessies aan om studenten te helpen effectieve studietechnieken te ontwikkelen.
    • Opdrachtformulering: verstrek duidelijke schriftelijke instructies voor opdrachten inclusief de stappen die moeten worden gezet.
    • Opsplitsen taken: verdeel grote opdrachten in kleinere, beter beheersbare delen.
    • Tweetallen/studiemaatje: moedig samenwerking aan voor wederzijdse ondersteuning.
    • Monitoring: houd de studievoortgang regelmatig bij en bied ondersteuning waar nodig.
    • Check-ins: plan regelmatige vaste momenten om de voortgang en eventuele belemmeringen te bespreken.

    Samen leren met peer-learning

    Peer-learningactiviteiten zijn een krachtige manier om kennis en ervaringen als onderwijsprofessional te delen, elkaar te ondersteunen, en best practices uit te wisselen, vooral in de context van het werken met studenten met ADHD.

    Hieronder geven we enkele voorbeelden en hoe je deze vorm van professionele ontwikkeling kunt implementeren:

    1. Professionele leergemeenschappen (PLG’s)

    Organiseer regelmatige bijeenkomsten waarbij onderwijsprofessionals samenkomen om specifieke onderwerpen of uitdagingen te bespreken. Deze kunnen worden geleid door een ervaren docent of een externe expert. Focus op een thema zoals ‘strategieën voor gedragsmanagement voor studenten met ADHD’, waarbij de onderwijsprofessionals hun methoden delen, casestudies bespreken en feedback krijgen van collega’s.

    • Co-teaching workshops

    Koppel docenten met verschillende expertises in co-teaching sessies, waarbij ze samen lessen plannen en uitvoeren. Na de les evalueren ze wat goed ging, wat beter kon en hoe ze effectieve strategieën kunnen toepassen in hun reguliere lessen.

    • Lesobservaties en feedback

    Creëer een systeem waarbij docenten elkaars lessen observeren met een focus op specifieke technieken, zoals hoe de docent omgaat met ADHD-gerelateerde uitdagingen. Na de observatie, houden de docenten een feedbacksessie om constructieve suggesties en inzichten te delen.

    • Peer mentoring

    Koppel minder ervaren docenten aan meer ervaren mentoren die expertise hebben in het werken met ADHD. De mentoren bieden regelmatige ondersteuning, delen lesmaterialen, en helpen bij het ontwikkelen van effectieve strategieën met één-op-één sessies of kleine groepsbijeenkomsten. Moedig docenten aan om ervaringen en best practices met elkaar te delen.

    • Thematische workshops

    Organiseer opleidings- of schoolbrede professionele workshops gericht op ADHD en andere speciale onderwijsbehoeften. Workshops kunnen onderwerpen behandelen zoals ‘Integratie van technologie in het onderwijs aan studenten met ADHD’ of ‘Ontwerp van inclusieve leslokalen’.

    • Online forums en groepen

    Maak gebruik van technologie om virtuele ontmoetingsplaatsen te creëren waar docenten uit verschillende scholen of regio’s hun ervaringen en strategieën kunnen delen. Docenten kunnen vragen stellen, materialen delen, en discussiëren over onderwerpen in real-time chats of via forums.

    • Reflectieve schrijfopdrachten

    Moedig docenten aan om hun ervaringen met studenten met ADHD op te tekenen. Periodieke inspiratiesessies waar de docenten hun ervaringen delen en met elkaar in gesprek gaan over de geleerde lessen.

    Deze activiteiten bevorderen een cultuur van voortdurende verbetering en samenwerking. Door van elkaar te leren, kunnen docenten hun eigen aanpak verrijken en de onderwijservaring voor de studenten verbeteren.

    Studentbetrokkenheid

    Het betrekken van studenten met ADHD als ervaringsdeskundigen is zeer waardevol, zowel voor de studenten zelf als voor de docenten.

    Hier zijn enkele manieren waarop je deze studenten kunt betrekken en leren van hun unieke inzichten:

    1. Workshops met studenten in de lead

    Organiseer workshops waarin studenten met ADHD de rol van leider of presentator op zich nemen om hun ervaringen en strategieën te delen. Studenten kunnen praten over wat voor hen werkt in termen van leren, aandacht behouden, en omgaan met stress en afleiding. Dit biedt waardevolle inzichten die docenten kunnen gebruiken om hun lesmethoden te verbeteren.

    2. Peer teaching

    Geef studenten met ADHD de kans om jongere studenten of studiegenoten les te geven over bepaalde onderwerpen die zij goed begrijpen. Dit kan helpen de zelfverzekerdheid van de studenten met ADHD te verhogen en geeft andere studenten een ander perspectief op het onderwerp.

    3. Feedbacksessies

    Implementeer regelmatige feedbacksessies waarin studenten met ADHD feedback kunnen geven over lesplannen, onderwijstechnieken, en gedragsstrategieën. Deze feedback kan je gebruiken om het onderwijsaanbod en de ondersteunende diensten te verbeteren.

    4. Beleidsvorming

    Betrek studenten met ADHD bij de beleidsvorming rondom onderwijs en ondersteuning op school. Studenten kunnen hiervoor deelnemen aan panels of commissies die beslissingen nemen over leerstrategieën, technologiegebruik, en ondersteuningssystemen.

    5. Rollenspelen en scenario’s

    Gebruik rollenspelen waarbij studenten met ADHD situaties nabootsen die ze in de klas ervaren, om leraren te trainen in effectieve reacties en interventies. Dit helpt docenten om beter te begrijpen hoe bepaalde reacties en interacties invloed hebben op studenten met ADHD.

    6. Persoonlijke verhalen

    Geef studenten met ADHD de gelegenheid om hun persoonlijke verhalen en ervaringen te delen met de schoolgemeenschap via nieuwsbrieven, blogs of schoolbijeenkomsten. Deze verhalen kunnen andere studenten en leraren helpen de uitdagingen en successen van leven met ADHD te begrijpen.

    7. Mentorprogramma’s

    Zet een mentorprogramma op waarbij oudere of meer ervaren studenten met ADHD jongere studenten met ADHD begeleiden. Dit biedt niet alleen steun maar ook praktische tips en strategieën die specifiek nuttig zijn voor het omgaan met schoolse uitdagingen.

    Deze activiteiten benadrukken de waarde van de directe ervaringen en inzichten van studenten met ADHD. Door hen actief te betrekken bij het onderwijsproces, kun je een meer inclusieve leeromgeving creëren die beter aansluit bij de behoeften van de studenten.

    Individueel onderwijsplan

    Hoewel veel studenten met ADHD al geholpen zijn met de hierboven genoemde aanpassingen binnen het onderwijs, kan het toch nodig zijn om in specifieke gevallen een individueel Onderwijsplan (IOP) op te stellen. Een dergelijk plan moet zorgvuldig worden opgesteld. Daarbij moet aandacht zijn voor zowel de unieke uitdagingen als de persoonlijke sterke punten van de student. De aspecten van het IOP moeten aansluiten bij de individuele behoeften en mogelijkheden van de student. Hiermee ondersteun je zowel hun professionele als persoonlijke ontwikkeling.

    Belangrijke aspecten voor een effectief IOP zijn:

    Gedetailleerde beoordeling

    • Inclusief informatie over de specifieke diagnose van de student.
    • Observaties van gedrag in verschillende omgevingen (klas, pauze).
    • Evaluaties van professionals zoals psychologen, therapeuten of artsen.

    Leerdoelen en vaardigheden

    • Specifieke, meetbare doelen die de student moet bereiken.
    • Aanpassingen en interventies om leerdoelen te ondersteunen, zoals aangepaste lesmaterialen of alternatieve toetsvormen.
    • Plannen voor voortdurende monitoring en evaluatie van de onderwijsprestaties.

    Gedrags- en sociale doelen

    • Doelen gericht op het verbeteren van sociale interacties en het verminderen van ongewenst gedrag.
    • Strategieën voor gedragsmanagement in de klas, zoals beloningssystemen of time-out procedures.
    • Training en ondersteuning in sociale vaardigheden.

    Emotionele ondersteuning

    • Strategieën om te helpen met zelfregulatie en emotioneel management.
    • Plannen voor regelmatige gesprekken met een counselor of psycholoog.
    • Technieken om angst of stress te verminderen, zoals mindfulness oefeningen of ontspanningstechnieken.

    Fysieke accommodaties

    • Aanpassingen in de lokalen om overprikkeling te minimaliseren, zoals een rustige werkplek of gebruik van koptelefoons.
    • Ergonomische aanpassingen zoals stoelen die beweging toelaten voor studenten die dat nodig hebben.

    Organisatorische vaardigheden

    • Tools en strategieën voor beter tijdmanagement en organisatie, zoals planners of digitale apps. (Zie voorbeelden in bijlage III.)
    • Begeleiding bij het leren gebruiken van agenda’s en het organiseren van schoolmateriaal.

    Technologiegebruik

    • Inzet van technologische hulpmiddelen die specifiek helpen bij leer- en aandachtsuitdagingen.
    • Training in het gebruik van educatieve software die aansluit bij de leerbehoeften van de student.

    Communicatie met ouders/zorgverleners

    • Maak een duidelijk plan voor hoe en wanneer communicatie met ouders en zorgverleners plaatsvindt. Houd hen op de hoogte van de vorderingen en uitdagingen via e-mail of een online platform.
    • Werk samen om thuis en op school consistente strategieën toe te passen.
    • Betrek hen bij het opstellen en evalueren van het IOP.

    Transitieplanning

    • Voorbereidingen voor overgangen, zoals van voortgezet onderwijs naar vervolgonderwijs of van school naar werk.
    • Plannen voor het ontwikkelen van vaardigheden die nodig zijn voor succes na afronding van de opleiding, zoals zelfstandigheidstraining.

    Sterke punten en interesses

    • Identificatie van gebieden waarin de student uitblinkt of bijzonder geïnteresseerd is.
    • Integratie van deze sterke punten en interesses in het onderwijsplan om motivatie en betrokkenheid te verhogen.

    Apps voor timemanagement en organisatie

    Er zijn verschillende apps die kunnen helpen bij het efficiënt beheren van tijd, het organiseren van taken en het plannen van activiteiten. De apps (platforms: Android, iOS, Web) bieden verschillende functies die passen bij diverse behoeften en voorkeuren. Niet alle apps zijn gratis. Het is belangrijk om de beschikbare functies van elke app te bekijken en te bepalen welke het beste aansluit bij je behoeften.

    • Google Agenda: een gratis gebruiksvriendelijke interface voor het plannen van afspraken, het maken van herinneringen en het organiseren van evenementen. Het synchroniseert met andere Google-services en kan worden gedeeld met anderen voor samenwerking.
    • Todoist: een takenbeheer app waarmee gebruikers takenlijsten kunnen maken, prioriteiten kunnen stellen, deadlines kunnen instellen en taken kunnen delen met anderen. Het biedt ook integraties met andere apps en platforms.
    • Microsoft To Do: een gratis eenvoudige app voor takenbeheer. Het stelt gebruikers in staat takenlijsten te maken, herinneringen in te stellen en taken te plannen op basis van prioriteiten. Het synchroniseert ook met Outlook-taken.
    • Any.do: een alles-in-één app voor takenbeheer, agenda en herinneringen. Het biedt functies zoals spraakopdrachten, locatiegebaseerde herinneringen en integraties met kalender-apps.
    • Trello: een gratis visueel en flexibel projectmanagementtool waarmee gebruikers taken kunnen organiseren in boards, lijsten en kaarten. Het is handig voor het plannen van projecten, het toewijzen van taken aan teamleden en het bijhouden van de voortgang.
    • Notion: een alles-in-één tool voor notities, taken, databases en projectmanagement. Het biedt flexibiliteit in het organiseren van informatie en het aanpassen van werkruimten aan individuele behoeften.
    • Habitica: een gratis takenbeheer app die gamification gebruikt om gebruikers te motiveren. Het verandert taken in quests en beloont gebruikers voor het voltooien van taken met virtuele beloningen en ervaringspunten.

    Interactieve leertools

    Interactieve leertools, zoals educatieve software en games, kunnen een effectieve manier zijn om het leren te stimuleren. Met een meer dynamische en betrokken leeraanpak helpt het studenten met ADHD gemotiveerd te blijven tijdens hun leerproces.

    Hieronder geven we enkele voorbeelden van dergelijke tools al dan niet gratis:

    • Kahoot!: een online quiz platform en helpt je om quizzen, enquêtes en discussies te creëren die studenten kunnen spelen op hun eigen apparaten. Het competitieve element van het beantwoorden van vragen in real-time kan de betrokkenheid vergroten. (basisversie is gratis)
    • Duolingo: een taal leerapp waarmee studenten op een interactieve manier talen leren met gamification. Het omvat diverse activiteiten, zoals luisteren, spreken, lezen en schrijven, en biedt directe feedback aan de gebruiker. (basisversie is gratis)
    • Scratch: is een visuele programmeertaal waarmee gebruikers interactieve verhalen, games en animaties kunnen maken. Het biedt een hands-on benadering van leren coderen die creativiteit en probleemoplossend denken bevordert. (gratis)
    • Seesaw: een digitaal portfolio platform met verschillende creatieve tools waarmee studenten hun werk kunnen delen en presenteren. (basisversie is gratis)
    • BrainPOP: biedt korte, geanimeerde video’s over verschillende onderwerpen, gevolgd door quizzen en activiteiten. Een informatieve manier om nieuwe concepten te introduceren en te verkennen. (gratis proefperiode)
    • Quizlet: online studiehulp platform met een verscheidenheid aan studiemateriaal, waaronder flashcards, quizzes en games. Studenten kunnen hun eigen studiemateriaal maken of zoeken naar bestaande sets over verschillende onderwerpen. (basisversie is gratis)
    • Mentimeter: maakt lessen en presentaties interactief met live polls, woordwolken, quizvragen, open vragen en Q&A. Studenten kunnen via hun eigen apparaat reageren en de resultaten kunnen direct gezamenlijk worden besproken. Er is een gratis versie beschikbaar.
    • H5P: biedt verschillende mogelijkheden om interactieve leercontent te maken, zoals quizzen, interactieve video’s, sleepopdrachten en interactieve presentaties. H5P kan worden geïntegreerd in digitale leeromgevingen zoals Moodle, Canvas, Blackboard en Brightspace. De software is open source.
    • Wooclap: een interactieve tool waarmee je studenten tijdens of buiten een les vragen kunt laten beantwoorden. Er zijn meer dan twintig vraagvormen, waaronder polls, quizzen en open vragen. De tool kan worden gebruikt om voorkennis op te halen, begrip te controleren en studenten actief te laten meedoen.
    • Padlet: een visuele samenwerkingsomgeving waarin studenten bijvoorbeeld ideeën, afbeeldingen, links, video’s en andere bijdragen kunnen verzamelen en delen. Geschikt voor brainstorms, kennisdeling, reflectie en gezamenlijke opdrachten. Er is een gratis instapmogelijkheid.
    • Edpuzzle: maakt video’s interactief door er vragen en opdrachten aan toe te voegen. Zo kun je studenten tijdens het kijken actief laten nadenken en controleren of zij de inhoud begrijpen.

    AI-tools

    Let op: controleer vóór gebruik de afspraken van de onderwijsinstelling over AI, privacy en persoonsgegevens en beoordeel AI-uitkomsten altijd kritisch.

    • Curipod: helpt docenten met AI interactieve lessen te maken met polls, open vragen, tekenopdrachten en directe AI-feedback. De docent houdt daarbij de regie over de activiteiten en feedback.
    • SchoolAI: biedt interactieve AI-leeromgevingen waarin studenten kunnen oefenen, vragen beantwoorden en persoonlijke feedback krijgen. Docenten kunnen de leeractiviteit vooraf vormgeven en volgen hoe studenten ermee werken.

    Studentervaringen

    “Voordat ik startte met mijn bacheloropleiding Psychologie heb ik mijn beperking aangegeven. Ik kreeg hierdoor extra tijd om opdrachten in te leveren en mocht ik afwijken van mijn aanwezigheidsplicht. Omdat ik soms moeilijk kon schakelen tussen twee deadlines in eenzelfde week, hielp mij dit enorm. Ik kon met deze extra voorzieningen focussen op een ding tegelijk. Wat mij wel bemoeilijkte was dat andere docenten niet op de hoogte waren van mijn belemmeringen. Ik moest hen steeds overtuigen van mijn recht op vrijstellingen. Dit was zwaar. Het doet iets met je zelfbeeld en eigenwaarde. Het zou beter zijn wanneer alle docenten op de hoogte waren van mijn belemmering én dat ze weten wat de voorzieningen zijn waar ik recht op had.”

    “Na het aangeven van mijn belemmering, adviseerde een studieadviseur mij over de beschikbare extra voorzieningen voor studenten met ASS/AD(H). Ik nam deel aan de wekelijkse studiebegeleiding en training voor efficiënt studeren/studeren met faalangst. Om rustig te werken zonder tijdsdruk, mocht ik gebruikmaken van computerlokalen op andere tijden. Vanaf de eerste week kon ik al mijn zorgen en knelpunten laagdrempelig bespreken met mijn vaste begeleider. Dat scheelde een hoop stress!”

    “Vanwege mijn aandachtsprobleem, was ik niet in staat om hoorcolleges te volgen. Via Blackboard en de PowerPointpresentaties kon ik de lesstof tot mij nemen. Echter werd tijdens toetsing ook ingegaan op kennis die mondeling tijdens colleges werd gegeven. Hierdoor miste ik veel informatie. Het zou voor mij beter zijn geweest wanneer alle colleges standaard worden opgenomen.”

    “Tijdens mijn hele studie werd ik wekelijks begeleid door een vaste studiebegeleider. Zij was goed op de hoogte van de mogelijkheden en belemmeringen van ASS en AD(H)D en signaleerde mijn problemen tijdig. We hadden zowel face-to-face, telefonisch als via WhatsApp contact. Dit werkte voor mij drempelverlagend. Het is erg belangrijk om zicht te houden op de conditie van een kwetsbare student. Omdat zij goed wist welke taken bij wie thuishoren, werd ik ook doorverwezen naar andere specialisten. Ik werd begeleid door een studieadviseur, een decaan, een studentpsycholoog en door een eigen therapeut van de GGZ..”

    “Met diagnose ADHD is hyperfocus een kracht. Nadeel is de energie die het kost. Zie het als drie Duracellbatterijen die je in één keer verbruikt. De dagen erna heb je veel tijd nodig om die weer op te laden. Voor mij is het een bepaalde cyclus die niet past in bijvoorbeeld een onderwijsweek van zeven weken… maar wel bij een werkgever. Het is belangrijk dat de werkgever van je stageplek dit kan en wil begrijpen, flexibel is en die weet wat je wil en wat je nodig hebt. Met ADHD vanuit impulsiviteit kan de opdracht groter worden dan het is. Het is fijn als de begeleider met de student dit weer klein en behapbaar kan maken.

    Totstandkoming en bijdragen

    Deze informatie is gebaseerd op een eerste opzet uit 2019, waaraan Innovatiewerkplaats Begeleid Leren en Oudervereniging Balans hebben bijgedragen. Voor de actualisatie is samengewerkt met Impuls & Woortblind. Ook hebben ervaringsdeskundige studenten hun ervaringen gedeeld en zo bijgedragen aan de inhoud.

    Deze handreiking is mogelijk gemaakt met subsidie van het ministerie van OCW.